Sınırda Kaybolan Yüzde Otuz: çok dilli kimlik ve web sitesi üzerineSınırda Kaybolan Yüzde Otuz: çok dilli kimlik ve web sitesi üzerine

23 Eylül 1999'da NASA'nın Mars Climate Orbiter aracı Mars'ın yörüngesine girmek yerine atmosferinde yandı. Soruşturma kurulu nedeni birkaç haftada buldu: aracı yapan şirketin yazılımı itki verisini İngiliz birimiyle (pound-kuvvet saniye) üretiyor, NASA'nın seyir ekibi aynı sayıları metrik (newton saniye) sanıyordu. Hiçbir hesap hatası yoktu; iki ekip aynı sayıyı iki dilde okumuştu. 125 milyon dolarlık araç bir çeviri hatasına gitti. İhracat yapan bir markanın kataloğundaki inç-santimetre tablosu, web sitesindeki tarih biçimi ya da ürün adındaki tek bir harf aynı türden bir hatadır; ölçeği küçük, mantığı aynıdır.

IBM'in yerelleştirme kılavuzları ve W3C'nin uluslararasılaştırma belgeleri yıllardır aynı tabloyu verir: İngilizceden başka bir dile çevrilen metin büyür ve büyüme kısa metinlerde en serttir. On karakterin altındaki bir düğme etiketi çeviride iki katına çıkabilir; bir paragraf ortalama yüzde otuz uzar. Almanca bileşik kelimeleriyle, Fince ve Türkçe ekleriyle en çok büyüyen dillerdendir: İngilizce "Download" Almancada "Herunterladen", Türkçede "İndir" kısa görünür ama "Kataloğumuzu indirebilirsiniz" bir satırı yutar.

Bu yüzden çok dilli bir sitenin ızgarası en uzun dile göre kurulur, en kısa dile göre değil. Menü genişlikleri, düğme boyutları ve başlık alanları Almanca metinle test edilir; Türkçe tasarlanıp sonradan çevrilen site, ikinci dilde dağılır. Yazı tipi de aynı testten geçer: Latin alfabesinin bütün aksanlarını, gerekiyorsa Kiril ve Yunan harflerini taşımayan bir font, bir pazarda kare kutular gösterir. Google'ın 2014'te başlattığı Noto ailesi adını bu kutulardan alır: "no tofu", kutu yok.

Dil araştırma kuruluşu CSA Research'ün Donald DePalma yönetiminde 2014'te on ülkede üç bin tüketiciyle yaptığı "Okuyamayan Satın Almaz" araştırması, "herkes İngilizce bilir" varsayımını sayıya vurdu: katılımcıların yüzde 75'i ürünü kendi dilinde satın almayı tercih ediyor, yüzde 60'ı yalnızca İngilizce olan sitelerden nadiren ya da hiç alışveriş yapmıyordu. 2020'de yirmi dokuz ülkede 8.709 kişiyle tekrarlanan çalışma eğilimi doğruladı: yüzde 76 kendi dilinde bilgi istiyor, yüzde 40 başka dildeki siteden asla satın almıyordu.

Bu rakamlar B2B alıcısı için de geçerlidir; satın alma müdürü İngilizce okur ama teknik ekibi, kalite birimi ve yöneticisi her zaman okumaz. İhracat sitesindeki "EN" düğmesi bir başlangıçtır; Almanya'ya satan bir üreticinin Almanca teknik föyü, İngilizce sitesinden daha çok teklif getirir.

Lera Boroditsky, Lauren Schmidt ve Webb Phillips 2003'te basit bir deney yaptı: Almanca ve İspanyolca konuşanlardan nesneleri sıfatlarla tanımlamalarını istediler. "Anahtar" Almancada eril, İspanyolcada dişildir; Almanlar anahtarı "sert, ağır, metalik", İspanyollar "küçük, zarif, parlak" diye tanımladı. "Köprü" için durum tersti ve sıfatlar da tersine döndü. Dilbilgisel cinsiyet, insanların nesneyi nasıl hayal ettiğini değiştiriyordu. Bir ürün adının ya da markanın başka dilde nasıl "hissedildiği" bu yüzden çeviriyle değil, testle öğrenilir.

Sesin kendisi de anlam taşır. Richard Klink 2000'de Marketing Letters'ta uydurma marka adlarıyla yaptığı deneylerde ön ünlülerin (i, e) ürünü daha küçük, hafif ve hızlı; arka ünlülerin (o, u) daha büyük, ağır ve güçlü hissettirdiğini gösterdi. Bu ses sembolizmi dilden büyük ölçüde bağımsızdır; Köhler'in 1929'daki bouba-kiki bulgusunun marka adına uygulanmış hâlidir. Çok dilli bir markanın adı, her hedef pazarda sesli okunarak ve anadili konuşanlara sorularak kabul edilir.

Türkçe, yazılım dünyasında bir hatayla anılır: "Turkish-I problem". Çoğu programlama dilinde bir metni büyük harfe çevirme işlevi, bilgisayarın dil ayarı Türkçeyken İngilizce "file" kelimesini "FİLE" yapar, çünkü Türkçede i'nin büyüğü noktalıdır; dosya adı artık eşleşmez ve program çöker. Dünyanın en büyük yazılım şirketleri bu hatayı yıllarca düzeltti. Aynı sorun tipografide OpenType locl özelliği, web'de lang="tr" niteliği ile çözülür; ikisi de eksikse başlıkta "İSTANBUL" "ISTANBUL" olur ve "fiyat" kelimesinde ligatür noktayı yutar.

Çok dilli siteyi kuran ekip için bu bir uyarıdır: dil, bir çeviri dosyası değil, sayfanın her katmanına işlenmiş bir ayardır. Fontun dil tabloları, HTML'in dil niteliği, sunucunun karakter kodlaması ve arama motoruna verilen dil işareti aynı şeyi söylemelidir.

Google 2011 Aralık'ta hreflang işaretini duyurdu: her sayfa, kendi dil ve ülke sürümlerinin adreslerini birbirine bağlar; 2013'te eklenen x-default değeri, eşleşmeyen ziyaretçiye hangi sürümün gösterileceğini söyler. İşaret olmadan İngilizce sayfa, Türkçe sayfanın kopyası sayılıp dizinden düşebilir; yanlış kurulduğunda Alman kullanıcıya Türkçe sonuç çıkar. Kurallar sadedir: her dil kendi adresinde yaşar (/en/, /de/), bağlantı karşılıklıdır, dil otomatik yönlendirmeyle zorlanmaz; İstanbul'dan giren İngiliz alıcı Türkçeye gönderilmez.

Ölçüm de dile göre yapılır. Search Console ülke ve sayfa kırılımında hangi pazarın hangi dilde geldiğini gösterir; Almanya'dan gelen ziyaretlerin İngilizce sayfada bitip form doldurmaması, eksiğin tasarım değil Almanca olduğunu söyler. Çok dilli site yayına alındığı gün değil, bu veriyle güncellendiği gün çalışmaya başlar.

Mars Climate Orbiter'ın hatası katalogda her gün tekrarlanır. "12.500" Türkçede on iki bin beş yüz, İngilizcede on iki buçuktur; "03/04/2026" Amerika'da 4 Mart, Avrupa'da 3 Nisan'dır. Uluslararası standart ISO 8601 (1988) tarihi tek biçime bağlar: 2026-04-03. Ölçü birimleri için kural çiftli tablodur: milimetre ve inç, kilogram ve libre yan yana; alıcı hesap yapmaz, hesap yapan alıcı yorulur ve yanlış hesap siparişe gider. Amerika'ya giden kataloğun kâğıt oranı bile farklıdır: Letter, A4'ün kardeşi değildir.

Arapça ve İbranice sağdan sola yazılır ve Körfez pazarına açılan bir markanın sitesi yalnızca metni değil, düzeni de aynalar: menü sağa, geri oku sola bakar, ilerleme çubuğu sağdan dolar; sayılar ise soldan sağa kalır. Unicode'un çift yönlü metin algoritması (UAX #9) bu karışımı tarayıcıda çözer, ama tasarımın kendisi aynalanmış hâliyle test edilmedikçe simgeler yanlış yöne bakar. Renk de sınırda anlam değiştirir: beyaz, Doğu Asya'nın bazı kültürlerinde yas rengidir; kırmızı Çin'de şans, Güney Afrika'da yas çağrışımı taşır. Bu farklar bir kimliği değiştirmeyi gerektirmez; neyin nerede nasıl okunacağının bilinmesini gerektirir.

Protokolümüz sekiz kontrolden oluşur: ızgara Almanca metinle test edilir; font aksan, locl ve gerekirse Kiril kapsamıyla seçilir; her sayfada lang ve karşılıklı hreflang bulunur ve doğrulanır; otomatik dil yönlendirmesi yoktur; sayı, tarih ve birim her pazar için çift biçimde yazılır; marka ve ürün adları hedef dilde sesli okunup anadili konuşana sorulur; sağdan sola pazar varsa düzen aynalanmış hâliyle gözden geçirilir; yayın sonrası ölçüm ülkeye göre okunur. Mars'a giden araç bu kontrol listesindeki tek bir satıra takıldı; bir ihracat sitesinin alıcısı da öyle takılır.

• NASA Mars Climate Orbiter Mishap Investigation Board (1999). Phase I Report, 10 Kasım 1999.
• IBM Globalization Guidelines, "Text expansion"; Ishida, R. (2007). Text size in translation. W3C Internationalization.
• Google (2014). Noto fonts, "No more tofu".
• DePalma, D. A. ve ark. (2014). Can't Read, Won't Buy. Common Sense Advisory / CSA Research; (2020) Can't Read, Won't Buy — B2C, 29 ülke, 8.709 katılımcı.
• Boroditsky, L., Schmidt, L. A. & Phillips, W. (2003). Sex, syntax, and semantics. İçinde Gentner & Goldin-Meadow (ed.), Language in Mind, MIT Press, 61–79.
• Klink, R. R. (2000). Creating brand names with meaning: The use of sound symbolism. Marketing Letters, 11(1), 5–20.
• Köhler, W. (1929). Gestalt Psychology.
• Unicode Consortium, CLDR ve Türkçe büyük/küçük harf kuralları; OpenType locl özelliği.
• Google Search Central (2011). New markup for multilingual content (rel="alternate" hreflang); (2013) x-default.
• ISO 8601 (1988). Tarih ve zaman gösterimi.
• Unicode Standard Annex #9, Bidirectional Algorithm.